lezersomarmartha

23-11-17

Na de nacht het leven (Martin Gray)

Op een avond, tijdens een van de voordrachten die ik in Parijs hield, stond er een jongeman op met een vriendelijk, zacht gezicht en intelligente, zwarte ogen.
'Martin Gray, zei hij, 'u praat altijd over kracht en moed. U zegt: je moet vechten zoals ik, ik weigerde te sterven. U zegt: je moet weerstand bieden. Er is echter één ding dat u niet schijnt te begrijpen: dat men ook moet weten wanneer men níet moet handelen en dat men moet kunnen mediteren. En ik weet dat gedurende de oorlog, waarover u wat al te vaak spreekt, heilige mensen zich hebben laten doden, omdat zij trouw wilden blijven aan hun eed om zelf nooit te doden. Maar die cultuurvorm noemt u nooit.'
Deze heilige mannen, hoogbeschaafde mensen, heb ik zelf gekend. Hun gezangen klinken nog na in mijn geheugen. Ik zag hen bij elkaar staan in hun zwarte kleren, met die lange vlechten tot op hun schouders, terwijl ze hun gebeden reciteerden. En het gemurmel dat opsteeg uit hun midden, in het kleine vertrek waar zij opeengepakt stonden, deed mij beven van ontroering. 
Mijn vader had hen mij ten voorbeeld gesteld. Zij waren getuigen, deze Rechtvaardigen, mensen die door het offer van hun leven wilden aantonen dat de mens in staat en bereid is om te sterven voor een idee.
Dit was hun manier om verzet te plegen tegen de barbaren. Hun weigering om te vechten was evengoed een manier om voor de mensen op te komen. Ik respecteerde hun opvattingen, ook al had ik zelf een andere weg gekozen. Het was een cultuurvorm die diep was geworteld in het leven van deze mensen.

20-11-17

De bedreigde vrijheid (Johan Op de Beeck) 5

'Als vrijheid iets te betekenen heeft, is het wel het recht om mensen dingen te zeggen die ze niet willen horen'
- George Orwell, The freedom of the Press, 1945

Onze vrijheid lijkt stevig verankerd te zijn in de Grondwet. Inkt op papier is echter geen spijkerharde waarborg. We zullen moeten leren dat democratie geen gegarandeerd onderdeel van onze toekomst is. Democratie moet je onderhouden, net zoals een liefde, een goed huwelijk of een vriendschap waar je waarde aan hecht. Net zoals je in het leven niet vaak genoeg kunt zeggen: 'Ik hou van je', zo zullen we ook vaker moeten benoemen wat onze waarden zijn en waarom, net zoals we moeten blijven benoemen wat we willen uitsluiten en waarom. De samenleving heeft behoefte aan meer dan een sleetse kretologie, het uitroepen dat we niet mogen 'stigmatiseren' en dat we 'respect' moeten hebben. Weg met de waan van de dag. Die heerst bij gebrek aan beter. Een samenleving die haar waarden niet meer weet te benoemen, krijgt ook een beleid en een politiek die niet meer weten waar de kern van het verhaal ligt dat ons allemaal verbindt, krijgt gezagsdragers die geen weerwerk meer kunnen of durven bedenken als de fundamenten waarop we allemaal staan worden ondermijnd. De toekomst van de politiek, van ons allemaal, ligt opnieuw in de grote visies en de bevlogen gedachten. Het is een uitdaging. We zullen er als burgers met z'n allen actief voor moeten opkomen en uitdagingen niet uit de weg gaan, maar ze aanpakken.

Een van de uitdagingen is leven met verschillen. Dat is aartsmoeilijk. Met de komst van de islam in onze democratieën is 'samenleven' er niet makkelijker op geworden. Laten we vooral niet vergeten waar we vandaan komen. Het heeft van het midden van de zestiende eeuw tot tweehonderd jaar later geduurd voordat we van een vreedzame co-existentie kwamen van goddelijke en rationele waarheidsstelsels, waarin de kerk het aanvaardde dat eenieder zijn weg naar waarheid zocht. Vervolgens heeft het nog een eeuw geduurd voordat het begrip 'vrije meningsuiting' algemeen aanvaard werd in alle zaken die de mensheid aanbelangen, dat de censuur werd afgeschaft en de mogelijkheid om kritiek te leveren op godsdienst, wet en gezag als een essentieel onderdeel van een goed functionerende samenleving werd beschouwd.
Na eeuwenlange onderdrukking en gewelddadige strijd hadden we nu een precair evenwicht bereikt, een scheiding tussen de neutrale staat en de christelijke godsdienst, die elkaar niet langer naar het leven staan en in relatieve rust naast elkaar konden bestaan. Dit alles lijkt wederom op losse schroeven te staan door de komst van de islam, de derde speler. De nieuwkomers hebben een andersoortige geschiedenis achter de rug, waarin de lange weg naar verdraagzaamheid tegenover meningen, non-conformisme en godsdiensten nog lang niet is afgelegd. Daardoor is een moeilijke driehoeksverhouding ontstaan tussen christelijke kerk, islam en de seculiere democratie, waarin we even het noorden zijn kwijtgeraakt.
Weten we niet waar onze houvast is? Beweren we dat we het kompas kwijt zijn? Dan is dat onterecht. De huidige problemen brengen ons helemaal niet in terra incognita. Ze hebben zich in de geschiedenis van Europa vaker voorgedaan. We hebben eruit geleerd dat vrijheid van meningsuiting de enige weg is om te beletten dat we elkaar het hoofd inslaan. We hebben er ook uit geleerd dat ons beschavingsproces nooit af is, dat het veel tijd vergt, maar dat we uiteindelijk telkens stappen vooruit hebben gezet. Dat dit ook inzake de tolerantie en vrije meningsuiting zal lukken, is mijn overtuiging. Dat het niet zonder moeite zal gaan, is eveneens duidelijk.

17-11-17

De bedreigde vrijheid (Johan Op de Beeck) 4

Echter, veel minder bekend is dat op het Europese vasteland het belangrijkste oorspronkelijke denken over vrije meningsuiting afkomstig is uit onze eigen landsstreken. Het was een Antwerpenaar die voor het eerst in de Nederlanden ijverde voor vrije meningsuiting. Zijn naam is Franciscus Van den Eeden. Uitgeweken naar Amsterdam gaf hij er les, onder meer aan de later beroemd geworden filosoof Spinoza. 'Hij had een kleine gestalte maar met een spirituele en zeer aangename fysionomie', zo zou hij in latere gerechtsverslagen worden beschreven. 'Zijn conversatie was charmant. Hij was vol vuur in zijn redevoeringen, vooral in zijn antwoorden, enthousiast zelfs bij steriele onderwerpen, subliem in zijn gedachten. De filosofie, de theologie, de wiskunde met al haar afdelingen fascineerden wanneer hij erover sprak (...) Wat betreft de godsdienst, die had hij niet. Hij geloofde noch in straffen, noch in beloningen na dit leven, hoewel hij overigens een soevereine meester van het heelal beleed. Maar in privé-gesprekken ontdekte men zonder moeite zijn ware opvattingen over deze materie. In het publiek evenwel of in het bijzijn van onbekende personen nam hij zich zeer in acht.' Volgens deze bron had Van den Enden Hebreeuws, Syrisch, Grieks, Latijn, Duits, Italiaans, Spaans en Frans gestudeerd, en was hij zeer bedreven in in de scheikunde en de bereidingen van geneeskrachtige producten.
Van den Enden schreef in 1665 zijn Vrije Politieke Stellingen, een van de vergeten opstapjes naar de Verlichting. Het werd een vurig pleidooi voor onder meer de 'vrijheid van spreken', Van den Endens betiteling voor het recht op vrije meningsuiting en de vrijheid die mensen moeten hebben om zich te ontwikkelen. In zijn zeventiende-eeuwse Nederlands luidde het zo: 'Dat niemand zoowel Vremde als simpele Inwoonder, en Burger dezer Sociëteit om eenigerhande sustenue in zake van Godsdienst, of opinies halven door den wegens de H. Overigheits gestelde Scout, Opziender, of andersins Gevolmachtigde op eenigerhande wijze en zullen mogen worden gemolesteerd.'
Als een van de allereersten in Europa benadrukte Van den Enden ook dat vrije meningsuiting boven alle vrijheden hoorde te staan. 'Het alderschadelijkste ja pestelentiaelste eenes Staets dat is dat er geen behoorlijke vryheit en wort gelaten... om alles met bondige reeden by te mogen brengen, wat yemandt voor 't gemeene best verstaet, of meent vorderlijk te mogen, of konnen zijn.'
We zijn hem vergeten, maar Franciscus Van den Enden is wel de Vlaamse grondlegger van de democratische gedachte in een tijd toen je voor zulke meningen in de meeste landen nog kon branden aan de staak. Geboren in de verkeerde tijd, want hij eindigde trouwens in de Bastille, waar zijn voeten en knieën werden gebroken door foltering, en waar hij tenslotte werd terechtgesteld, nadat hij had geholpen aan een republikeins geïnspireerde samenzwering tegen de absolutistische heerser Lodewijk XIV. Hij verdween in de vergeetput van de geschiedenis, maar met de ondergang van Van den Enden was het niet afgelopen met de vrije gedachte.

1 2 3 4 5 6 7 8 Volgende